Kalibrasyon kütlesi satın alırken karşınıza çıkan ilk soru, hangi doğruluk sınıfını seçeceğinizdir. Bu seçim iki yönde de maliyetlidir: gereğinden yüksek bir sınıf bütçenizi gereksiz zorlar, gereğinden düşük bir sınıf ise kalibrasyonunuzu geçersiz kılar.
Bu yazıda OIML R 111-1 standardının tanımladığı doğruluk sınıflarını, aralarındaki tolerans farklarını ve kendi cihazınıza uygun sınıfı nasıl belirleyeceğinizi açıklıyoruz.
Doğruluk sınıfı ne anlama gelir
Doğruluk sınıfı, bir kütlenin nominal değerinden ne kadar sapabileceğini tanımlar. Bu sapmanın üst sınırına maksimum izin verilen hata (MPE — maximum permissible error) denir.
1 kg nominal değerli E2 sınıfı bir kütlenin gerçek değeri 999,9984 g ile 1000,0016 g arasında olabilir. Aynı nominal değerdeki M1 sınıfı bir kütlede bu aralık 999,95 g – 1000,05 g’dır. Aradaki fark yaklaşık 30 kattır.
Sınıflar arasındaki adım tesadüfi değildir: her sınıf, bir üstündekinin yaklaşık 3,16 katı (√10) tolerans taşır. Bu düzenli ilerleme, kalibrasyon zincirinin her basamağında yeterli doğruluk payı bırakmak için tasarlanmıştır.
Doğruluk sınıfı yalnızca toleransı belirlemez. Standart aynı zamanda şunları da sınıfa göre tanımlar:
- Yüzey pürüzlülüğü — yüksek sınıflarda daha düzgün yüzey istenir
- Yoğunluk aralığı — hava kaldırma kuvveti düzeltmesindeki belirsizliği sınırlamak için
- Manyetik özellikler — manyetik alınganlık ve mıknatıslanma sınırları
- Ayar boşluğu — E sınıfı kütlelerde ayar boşluğu bulunmaz
E2 sınıfı
E2, ticari olarak yaygın biçimde temin edilebilen en yüksek doğruluk sınıfıdır. Üzerinde yalnızca E1 vardır; E1 kütleler genellikle ulusal metroloji enstitülerinde referans etalon olarak kullanılır ve rutin laboratuvar kullanımına yönelik değildir.
E2 kütlelerin iki temel kullanım alanı vardır: okunabilirliği 0,1 mg ve altında olan analitik terazilerin kalibrasyonu, ve kalibrasyon laboratuvarlarının kendi F1 etalonlarını doğrulaması.
E2 kütleler paslanmaz çelikten üretilir, ayar boşluğu içermez ve elle temas ettirilmez. Kullanım sırasında pens veya eldiven kullanılması, yüzeydeki en küçük kirlenmenin bile bu tolerans aralığında ölçülebilir bir sapma yaratmasından kaynaklanır.
F1 ve F2 sınıfları
F sınıfı, laboratuvar hassasiyeti ile endüstriyel kullanım arasındaki geçiş bölgesidir.
F1, okunabilirliği 1 mg civarındaki hassas terazilerin kalibrasyonunda ve F2 kütlelerin doğrulanmasında kullanılır. Kalite kontrol laboratuvarlarının en sık tercih ettiği sınıftır — analitik terazi kadar hassasiyet gerektirmeyen ama endüstriyel toleransın yetersiz kaldığı uygulamalar buraya girer.
F2, ticari tartım işlemlerinde ve M sınıfı kütlelerin kalibrasyonunda kullanılır. Her iki sınıf da paslanmaz çelikten üretilir; düşük nominal değerlerde ayar boşluğu bulunabilir.
M sınıfı
M sınıfı, endüstriyel ve ticari tartımın sınıfıdır. Kendi içinde M1, M2 ve M3 olarak ayrılır; M1 en hassas olanıdır.
M1, endüstriyel terazilerin ve kantarların doğrulanmasında en yaygın kullanılan sınıftır. Kantar kalibrasyonu, tank tartım sistemleri ve büyük kapasiteli tartım uygulamaları bu sınıfla yapılır.
M sınıfı kütlelerde malzeme seçeneği artar. Düşük nominal değerlerde paslanmaz çelik kullanılırken, yüksek kapasiteli kütlelerde sac kasa içine yerleştirilmiş pik döküm yaygın bir çözümdür. Bu, maliyeti kabul edilebilir seviyede tutarken gereken tolerans aralığını korur.
Karşılaştırma tablosu
Aşağıdaki tolerans değerleri 1 kg nominal değer içindir. Diğer nominal değerlerde tolerans farklıdır; tam tablolar OIML R 111-1 standardında yer alır.
| Sınıf | 1 kg için MPE | Tipik kullanım | Malzeme |
|---|---|---|---|
| E1 | ±0,5 mg | Ulusal metroloji enstitüleri, referans etalonlar | Paslanmaz çelik |
| E2 | ±1,6 mg | Analitik terazi kalibrasyonu | Paslanmaz çelik |
| F1 | ±5 mg | Hassas terazi kalibrasyonu | Paslanmaz çelik |
| F2 | ±16 mg | Ticari tartım, M sınıfı kalibrasyonu | Paslanmaz çelik |
| M1 | ±50 mg | Endüstriyel tartım, kantar doğrulama | Paslanmaz çelik / pik döküm |
| M2 | ±160 mg | Genel ticari tartım | Pik döküm |
| M3 | ±500 mg | Kaba tartım | Pik döküm |
E1 sınıfı kütleler, kullanım alanları gereği ulusal metroloji kuruluşları üzerinden temin edilir.
Cihazınıza göre sınıf seçimi
Sınıf seçiminde yaygın olarak kullanılan pratik kural şudur: kalibrasyon kütlesinin toleransı, cihazınızın izin verilen hatasının en fazla üçte biri olmalıdır. Bazı kalite sistemleri bu oranı beşte bire kadar sıkılaştırır.
| Cihazınız | Okunabilirlik | Önerilen sınıf |
|---|---|---|
| Yarı mikro terazi | 0,01 mg | E2 |
| Analitik terazi | 0,1 mg | E2 |
| Hassas terazi | 1 mg | F1 |
| Hassas terazi | 0,01 g | F1 – F2 |
| Endüstriyel terazi | 0,1 – 1 g | F2 – M1 |
| Kantar / baskül | 1 kg ve üzeri | M1 |
Bu tablo bir başlangıç noktasıdır. Kesin seçim cihazınızın kendi doğruluk sınıfına ve tartım aralığınıza bağlıdır.
Sık yapılan üç hata
- Gereğinden yüksek sınıf almak — Endüstriyel bir kantarı E2 kütleyle doğrulamak teknik olarak mümkündür ancak bütçe açısından gereksizdir. M1 aynı işi yapar.
- Tek kütle ile yetinmek — Terazinin doğrusallığını değerlendirmek için tartım aralığının farklı noktalarında ölçüm yapmanız gerekir. Tek bir nominal değer bunu göstermez; bu nedenle setler tercih edilir.
- Kütleyi elle tutmak — E ve F sınıfı kütlelerde parmak teması, yüzeyde ölçülebilir bir kütle değişimine yol açar. Pens veya temiz eldiven kullanılmalı, kütleler kendi kutusunda saklanmalıdır.
Sınıf kararı, kapasite ve set büyüklüğü kararlarıyla birlikte verilir. Seçimin tamamı için kalibrasyon kütlesi seçim rehberi yazısına bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
1 E2 ile F1 arasındaki fark ne kadar?
1 kg nominal değerde E2 için tolerans ±1,6 mg, F1 için ±5 mg’dır. F1 yaklaşık üç kat daha geniş tolerans taşır.
2 Kantarımı hangi sınıf kütleyle doğrulayabilirim?
Endüstriyel kantarlarda genellikle M1 sınıfı yeterlidir. Gereken toplam kütle miktarı kantarın kapasitesine bağlıdır.
3 Kütle setinin kaç parça olması gerekir?
Set büyüklüğü, terazinizin tartım aralığına ve doğrusallık kontrolü için kaç noktada ölçüm yapacağınıza bağlıdır. 1 mg – 5 kg aralığındaki setler laboratuvar kullanımında yaygındır.
4 Paslanmaz çelik ile pik döküm arasında ne fark var?
Paslanmaz çelik korozyona dayanıklıdır ve yüksek sınıflarda zorunludur. Pik döküm, yüksek kapasiteli M sınıfı kütlelerde maliyet avantajı sağlar.
5 Kalibrasyon kütlesinin kendisi ne sıklıkla kalibre edilmeli?
Periyot, kullanım yoğunluğuna ve kalite sisteminizin gerekliliklerine göre belirlenir. Yaygın uygulama yılda bir kez doğrulamadır.
İlgili rehberler
İlgili ürünler
Teknik destek
Bu rehber sorunuzu tam karşılamadıysa cihazınızın bilgilerini iletin; uygun doğruluk sınıfını birlikte belirleyelim.