Terazi kalibrasyonu: denetimde kabul edilen ne, edilmeyen ne?

İnternette "terazi kalibrasyonu nasıl yapılır" arattığınızda karşınıza çıkan yazıların çoğu aynı şeyi anlatır: CAL tuşuna basın, kütleyi koyun, değeri onaylayın. Bu bilgi doğrudur ama bir kalite yöneticisinin sorusunu cevaplamaz.

Kalite yöneticisinin sorusu şudur: <em>bu işlem denetimde kabul edilir mi?</em> Cevap çoğu zaman hayırdır — ve nedeni tuşa yanlış basılması değildir.

Bu yazı hangi soruyu cevaplıyor

Terazinin nasıl ayarlanacağını cihazın kullanım kılavuzu zaten anlatıyor. Burada ele aldığımız konu farklı: yapılan işlemin bir kalite yönetim sistemi içinde geçerli sayılması için nelerin sağlanması gerektiği.

Yazıyı, denetime hazırlanan veya bir uygunsuzluk kapatmaya çalışan kalite sorumlusu için yazdık. Cihaz kullanıcısıysanız ve terazinizi ayarlamak istiyorsanız, ihtiyacınız olan şey kullanım kılavuzudur.

Kalibrasyon, doğrulama, ayar: üçü aynı şey değil

Sahada bu üç kelime birbirinin yerine kullanılıyor ve uygunsuzlukların önemli bir kısmı buradan çıkıyor. Aralarındaki fark biçimsel değil, sonuç doğuran bir farktır.

• Kalibrasyon — cihazın gösterdiği değerin, bilinen bir referansla karşılaştırılarak sapmasının belirlenmesidir. Sonuç bir ölçüm belirsizliğiyle birlikte raporlanır. Kalibrasyon cihazı düzeltmez — sadece ne kadar saptığını söyler.
• Doğrulama — cihazın belirlenmiş bir gereklilik karşısında uygun olup olmadığının kararıdır. "Sapma 0,9 mg" kalibrasyondur; "bu sapma bizim için kabul edilebilir" doğrulamadır.
• Ayar — cihazın gösterdiği değeri düzeltme işlemidir. CAL tuşuyla yapılan budur. Ayar bir kalibrasyon değildir; ayardan sonra cihazın ne kadar saptığı hâlâ bilinmez.

Bu ayrımın pratik sonucu şudur: <strong>CAL tuşuna basmak kalibrasyon değildir.</strong> Denetimde "terazimizi her ay kalibre ediyoruz" dediğinizde kastettiğiniz şey ayar ise, kalibrasyon kaydınız yok demektir.

Doğru sıralama şudur: önce kalibrasyon yapılır (sapma belirlenir), sonuç kabul ölçütüyle karşılaştırılır (doğrulama), gerekiyorsa ayar yapılır ve <em>ayardan sonra yeniden kalibre edilir</em>. Son adım sıklıkla atlanır.

Kim yapabilir, ne zaman yetmez

Kendi kütlelerinizle kendi cihazınızı kontrol etmeniz serbesttir ve teşvik edilir. Ancak bu kontrolün ne zaman yeterli, ne zaman yetersiz olduğunu bilmek gerekir.

Kendi yaptığınız ara kontrol, akredite bir kalibrasyonun yerini tutmaz. Buna karşılık akredite kalibrasyon da ara kontrolü gereksiz kılmaz: kalibrasyon yılda bir yapılırken, cihazın aradaki on bir ayda ne yaptığını ara kontrol söyler.

Kabul ölçütünü kim belirler

En sık atlanan adım budur. Standartlar kabul ölçütünü vermez — belirlenmiş ve gerekçelendirilmiş olmasını ister. Ölçütü siz koyarsınız.

Ölçüt, cihazın ne için kullanıldığına bağlıdır. Aynı terazi iki farklı tartımda farklı ölçüte tabi olabilir: etkin madde tartımında dar, ambalaj kontrolünde geniş.

• Süreç toleransından türetme — en savunulabilir yöntemdir. Ürün özelliğiniz ±%2 ise, tartım hatası bunun küçük bir kısmını tüketmelidir. Uygulamada ölçüm hatasının süreç toleransının onda birini aşmaması yaygın bir yaklaşımdır.
• Cihazın çözünürlüğünden türetme — kabul sınırının cihazın okunabilirlik değerinin birkaç katı olarak belirlenmesi. Basit ama süreç ihtiyacını gözetmez.
• Üretici beyanından alma — cihazın teknik belgesindeki doğruluk değerini ölçüt saymak. Kolaydır ama sizin uygulamanız için yeterli olup olmadığını söylemez.

Hangi yöntemi seçerseniz seçin, denetimde sorulacak soru aynıdır: <em>bu sayıya nasıl karar verdiniz?</em> Cevabın yazılı olması gerekir.

Denetimde istenen dört kanıt

Denetçi "kalibrasyon yapıyor musunuz" diye sormaz. Sorduğu şey, cihazın doğru ölçtüğünü nasıl bildiğinizdir. Bunun dört ayağı vardır ve zincir en zayıf halkası kadar güçlüdür.

• Cihazın geçerli kalibrasyon sertifikası
• Doğrulamada kullandığınız kütlenin sertifikası
• Yazılı kabul ölçütü ve nasıl belirlendiği
• Ara kontrol kayıtları ve sonuçları

İkinci madde en sık eksik olandır. Terazi düzenli kalibre ediliyor, ama günlük kontrolde kullanılan kütlenin belgesi yok. O kütle izlenebilir değilse, onunla yapılan kontrol de izlenebilir değildir — aradaki tüm kayıtlar dayanaksız kalır.

Sertifikadaki değerlerin nasıl okunacağını kalibrasyon sertifikası nasıl okunur yazısında, standartların ne istediğini ISO 9001 ve 17025 tartım gereklilikleri yazısında ele aldık.

En sık çıkan beş uygunsuzluk

• Ayar kalibrasyon sanılıyor — "Aylık kalibrasyon yapıyoruz" deniyor ama yapılan CAL tuşuyla ayar. Sapma kaydı yok, sadece düzeltme var.
• Doğrulama kütlesinin belgesi yok — cihazın sertifikası var, kontrolde kullanılan kütlenin yok. İzlenebilirlik zinciri burada kopuyor.
• Kabul ölçütü tanımsız — kontrol yapılıyor, sonuç yazılıyor, ama "kaç gram sapma kabul edilebilir" hiçbir yerde yazmıyor. Kayıt var, karar yok.
• Ayardan sonra doğrulama yapılmamış — sapma bulunmuş, cihaz ayarlanmış, süreç kapatılmış. Ayarın işe yarayıp yaramadığı ölçülmemiş.
• Geriye dönük değerlendirme yok — cihazın sınır dışı olduğu anlaşılmış ama son doğru kontrolden bu yana yapılan tartımların ne olacağı değerlendirilmemiş.

Beşinin de ortak yanı: hiçbiri cihazla ilgili değil. Beşi de kayıt, ölçüt ve referansla ilgili. Kalibrasyon programlarında dikkat teraziye verilir, oysa uygunsuzluklar çevresinde birikir.

Sapma bulunduğunda ne yapılır

Kontrolde kabul sınırı aşıldığında izlenecek yolun önceden yazılı olması gerekir. Sırasıyla:

• Cihaz kullanımdan çekilir ve durumu görünür biçimde işaretlenir
• Ölçüm tekrarlanır — sapma gerçek mi, tek seferlik bir hata mı
• Son doğru kontrolden bu yana yapılan tartımlar belirlenir
• Bu tartımların ürün uygunluğuna etkisi değerlendirilir
• Cihaz ayarlanır veya servise gönderilir
• İşlem sonrası yeniden doğrulanır ve kayıt kapatılır

Üçüncü ve dördüncü adımlar en çok atlanan ama denetimde en çok sorulanlardır. "Cihazı ayarladık" cevabı, o cihazla üretilmiş ürünlerin ne olacağı sorusunu cevaplamaz.

Bu adımların uygulanabilir olması, ara kontrol sıklığına bağlıdır. Ayda bir kontrol ediyorsanız, sapma bulunduğunda bir aylık üretimi gözden geçirmeniz gerekir. Günlük kontrol, bu riski bir güne indirir. Kontrol sıklığı kararının asıl gerekçesi budur — sertifika süresi değil.

Aralığın nasıl belirleneceğini terazi kalibrasyon periyodu yazısında ayrıntılı anlattık.

Bu yazı kalite yönetim sistemleri kapsamındaki genel uygulamayı özetler. Sektörünüze özgü zorunluluklar ve yasal metroloji yükümlülükleri ayrıca değerlendirilmelidir.