OIML R 111-1 nedir, ne söyler?

Kalibrasyon kütlesi tekliflerinde en sık gördüğünüz ifade "OIML R 111-1 uyumlu" olur. Bu ifadenin ne anlama geldiğini bilmek, teklifleri karşılaştırırken işinizi kolaylaştırır.

OIML ve R 111-1

OIML, Uluslararası Yasal Metroloji Teşkilatı’nın kısaltmasıdır. Yayımladığı belgeler üye ülkelerin ulusal düzenlemelerine temel oluşturur. R 111 serisi, kütleler için hazırlanmış tavsiye metnidir; birinci bölümü olan R 111-1 metrolojik ve teknik gereklilikleri kapsar.

Yürürlükteki sürüm 2004 baskısıdır ve E1, E2, F1, F2, M1, M2, M3 sınıflarının yanı sıra M1–2 ve M2–3 ara sınıflarını tanımlar.

Standart neyi düzenler

Yaygın sanının aksine R 111-1 yalnızca tolerans tablosu değildir. Bir kütlenin belirli bir sınıfa ait sayılabilmesi için karşılaması gereken fiziksel özelliklerin tamamını tanımlar.

• Nominal değerler ve diziler — kütlelerin alabileceği nominal değerler ve set içinde kullanılabilecek diziler tanımlıdır.
• Azami izin verilen hata — her sınıf ve nominal değer için tolerans, Tablo 1’de verilir.
• Biçim ve yapı — ayar boşluğu, kapatma biçimi ve mühürleme kuralları sınıfa göre değişir.
• Malzeme — korozyon direnci, sertlik ve kırılganlık gereklilikleri sınıfa bağlıdır.
• Manyetiklik — kalıcı mıknatıslanma ve manyetik alınganlık sınırları tanımlıdır.
• Yoğunluk — hava yoğunluğu değişiminin ölçümü bozmaması için alt ve üst sınırlar konur.
• Yüzey kalitesi — pürüzlülük ve görünüm gereklilikleri E ve F sınıfları için ayrıca belirtilir.

Tolerans

Tablo 1, her sınıf ve nominal değer için azami izin verilen hatayı tanımlar. Örneğin 1 kg nominal değerde E2 için ±1,6 mg, F1 için ±5,0 mg, M1 için ±50 mg. Tabloların ayrıntısı için tolerans değerleri yazısına bakabilirsiniz.

Malzeme

Standart malzeme adı dayatmaz; özellik şartı koyar. E sınıfı kütlelerde 1 g ve üzeri için malzemenin sertlik ve aşınma direncinin östenitik paslanmaz çeliğe eşit veya daha iyi olması istenir. F sınıfında karşılaştırma ölçütü çekilmiş pirinçtir; 50 kg üzerinde ise paslanmaz çelik seviyesi aranır.

M sınıfında pik döküm kullanımı açıkça öngörülür: belirli kapasitelerin üzerindeki silindirik M sınıfı kütlelerin gri pik döküm veya kırılganlık ve korozyon direnci ona denk bir malzemeden yapılması beklenir. Karşılaştırma için paslanmaz çelik mi, pik döküm mü yazısına bakın.

Manyetiklik

Mıknatıslanmış bir kütle, terazi kefesindeki manyetik alanla etkileşerek ölçümü bozar. Standart bu nedenle sınıf başına kalıcı kutuplanma sınırı tanımlar: E1 için 2,5 µT, E2 için 8 µT, F1 için 25 µT, F2 için 80 µT, M1 için 250 µT.

Bu sınırlar, kütlenin manyetik özelliğinden kaynaklanan belirsizlik bileşeninin toleransın onda birinden küçük kalmasını sağlayacak biçimde belirlenmiştir.

Yoğunluk

Hava kaldırma kuvveti, tartım sonucunu etkiler. Standart, referans hava yoğunluğundan yüzde on sapmanın toleransın dörtte birinden büyük hata üretmemesini şart koşar ve bunu sağlamak için sınıf başına yoğunluk aralıkları tanımlar.

100 g ve üzeri nominal değerlerde E1 için izin verilen aralık 7 934 – 8 067 kg/m³ gibi dar bir banttır; F2’de bu bant 6 400 – 10 700 kg/m³’e genişler. M sınıflarında yalnızca alt sınır belirtilir.

Standart ayrıca yüksek rakımda kullanım için uyarı içerir: E sınıfı kütleler 330 metrenin, F1 sınıfı ise 800 metrenin üzerinde kullanılacaksa yoğunluk değerinin belirsizliğiyle birlikte verilmesi gerekir.

Yüzey kalitesi

Yüzey pürüzlülüğü doğrudan kütle kararlılığını etkiler; pürüzlü yüzey kir tutar ve kütle değerini zamanla değiştirir. Standart, kütlelerin yüzeyinin düz, kenarlarının yuvarlatılmış olmasını; E ve F sınıflarında yüzeyin gözenekli olmamasını ve parlak görünmesini ister.

Standardın söylemedikleri

R 111-1’in kapsamadığı iki konu, uygulamada en çok karıştırılan yerlerdir.

• Kalibrasyon periyodu tanımlamaz. Kütlenizin ne sıklıkla yeniden kalibre edileceği kalite yönetim sisteminizin konusudur.
• Sonraki doğrulamalarda uygulanacak sınırları ülkelerin kendi düzenlemesine bırakır.

Periyot belirleme yaklaşımı için kalibrasyon periyodu nasıl belirlenir yazısına bakabilirsiniz.

Kaynak: OIML R 111-1: 2004 (E) — madde 4, 5, 8, 9, 10, 11 ve Tablo 1, 3, 4, 5. Bu yazıdaki sayısal değerler 28.07.2026 tarihinde standardın yayımlanmış metninden alınmıştır.

Standardın gerekliliklerini kendi cihazınıza uygulamak için kalibrasyon kütlesi seçim rehberi yazısına bakabilirsiniz.